|
MARDİN İLİMİZİN
TARİHÇESİ
Bir dağın tepesine kurulmuş olan Mardin Mezopotamya’nın en eski şehirlerinden biri ve Türklerin Anadolu’daki ilk duraklarındandır. Şehir hakkındaki en eski tarihi belgeye M.Ö. 1305–1274 yıllarında I.Adad Nariri yıllarında rastlanır. Mardin adıyla ilgili pek çok söylenti vardır. Bunlardan biri Mardin’in kelime anlamının ‘kale’ olduğudur. Bu adın Mardin’e verilme nedeninin Mardin’de birçok kalenin bulunmasıdır. Bu kaleler: Mardin Kalesi, Kız Kalesi (Kalıtmara), Arur Kalesi, Erdemeşt Kaleleridir. Hammer tarihine dayanan farklı bir söylenti ise Pers Kralı Ardeşir buraya bir kavim yerleştirdi. Bu kavmin adı Marde’dir ve şehir adını bu kavimden almıştır. Diğer bir söylenti yine Perslere dayanmaktadır. Kral hastadır ve iyileşmek için şehre gelir. Kralın adı Mardin’dir ve ismi bu şehre verilmiştir. Diğer bir bilgi Vakidi’den aktarılmıştır. Din adındaki İranlı Zahit Heraklus tarafından öldürülmüştür ve bu bölgenin adı Metadin’den (din öldü) gelmektedir. Zamanla Metadin Mardin’e dönüşmüştür.
Tarihi karakterini büyük ölçüde koruyan kentle ilgili ilk bilgileri bize ünlü tarihçi Ammianus Marcellinus M.S. 4.yüzyılda vermektedir. Bu dönemde kent Maride adını taşımaktadır.
M.Ö. 3 bin sonlarından itibaren çeşitli Mezopotamya kaynaklarında karşımıza çıkan Mardaman Şehri ile bağlantısı halen tartışma konusudur. J.Lewy, A.Goetze ve M.Civil gibi bilim adamları Mardman’ın Mardin ile aynı Kent olduğunu ileri sürmektedir. Eğer bu görüş doğru kabul edilirse, Mardin kent olarak ilk kez M.Ö. 3 bin sonlarında tarih sahnesine çıkmış olmaktadır. Daha sonra Hitit’ler de bölgeye gelmiş, sırası ile Hind-Asi boyları mittaniler, Asurlular, İskitler, Persler ve Yunanlılar bölgede hüküm sürmüşlerdir. Kaynaklara göre eski yunan coğrafyacılar Mardin “Marde” Romalılar ise “Maride” olarak anmaktadırlar.
Avusturyalı tarihçi Hammer ise bölgeye (226–241) “Marde” adlı bir kavimin yerleştiğini, bu nedenle de Şehrin “Marde” olduğunu yazmaktadır. Bizanslıların “Mardia”, Arapların ise “Maridin” olarak adlandırdıkları kentin adı Hanna Dolapönü’ne (1972) göre de Süryani dilindeki “Merdo-Merdi” (Kale)den gelmektedir.
Mardin çevresi, yukarı Mezopotamya’da M.Ö.8000 yılına dayanan tarihi yerleşimlere ait kalıntılara rastlanır. M.Ö. 4500 yılında Süryanilerle başlar, M.Ö. 539 yılına kadar birçok değişik uygarlık yerleşmiştir. Bunlar: Akadlar, Babiller, Hititler, Mittaniler, Asurlar, Urarturlar ve Perslilerdir. Büyük Alexandır M.Ö. 335 yılında Mardin’i kuşattı. Mardin’in değişik göçebe kavimlerin hükümdarlığında kaldıktan sonra M.S.249 yılında Romalılar tarafından kuşatılmıştır. Kalenin bu döneme rastladığı kabul edilmektedir. Bizanslılar M.S. 692 yılına kadar burada hüküm sürmüştür. Emevi ve Abbasilerle Mardin önemli bir Hıristiyan etkisi altında Müslüman bir şehir haline gelmiştir. M.S. 885 ve 990 yılları arasında İpek yolunun yapılmasıyla kültürel ve ticari açıdan gelişmiştir. Şehir 1089 yılında Selçuklular tarafından kuşatılmıştır. 1105’te Mardin Artuklular’ın başkenti olmuştur.304 yıl süren bu dönemde pek çok anıt yapılmış ve birçoğu da restore edilmiştir. Türk Prensliği dönemi ve Osmanlıların 1516’dan sonra burayı kuşatmasıyla şehir önemli bir kale ve ticaret merkezi haline gelmiştir. Cumhuriyet döneminde Mardin önemli bir Taşra Merkezi ve sınır kenti haline gelmiştir.
TARİHÇE (2)
Mardin stratejik konumu nedeniyle geçmiş zamanlarda işgal edilmiş ve koruma altına alınmıştır. Mardin ile ilgili ilk bilgileri 4. yy’da Ammien Mercellin tarafından yazılan dökümanlarada rastlanmıştır. Bu yazar Justinien hükümdarlığı altındaki imparatorluk sınırlarında bulunan yapıların listesinde yer alan “Meride” kalesi üzerinde duruyor. Mardin çevresinde Mezopotamya’nın önünde M.Ö 8000 yılına ait kalıntılar görmek mümkündür. Mardin kalesinde Bizans dönemi ve daha önceki dönemlere ait bazı objeler (kalıntılar) bulunmaktadır.
Bir tepeye kurulmuş olan Mardin Mezopotamya’nın en eski şehirlerinden ve Türklerin Anadolu’daki ilk duraklarındadır.
Mardin adının kaynağı ile ilgili pek çok söylenti vardır.
Birincisi Pers tarihine dayanır. Mardin adındaki Pers Kralı buraya gelerek mucizevî bir şekilde sağlığına kavuşur ve şehre adını verir.
Diğeri Vakidi tarafından yazılmıştır. Savaş sırasında “Din” adındaki prens burada ölmüştür. Bu hikâyeden dolayı buraya “Merde” (din öldü) adı verilmiş bu isim zamanla Mardin olmuştur.
Bir diğeri Avusturyalı tarihçi tarafından yazılmıştır.
226–241 yılları arasında bu bölgeye yerleşen “Merde” adındaki kabileden geldiği söylenmektedir.
Bizanslılar buraya Merde, Araplar Suriye’de bir kaşe olan “Merde-Merdi” den gelen “Mardin” derler.
Mardin’in adı ve kaynağı hakkında pek çok hikâye vardır.
Tarih öncesinde toprağın verimliliği ve yaşama alanının bolluğu bu bölgede köylerin kurulma sebebidir.
Burada Akadlar, Hititler, Mitanniler, Asurlar, Urartular ve Persler gibi pek çok millet yaşamıştır.
M.Ö 7000–5500: Bu dönemde bazı köyler kurularak tarım gelişmeye başlamıştır.
M.Ö 5500–3000: Cilalı taş döneminde göçebe kabilelerin avcıları nehir kenarında yaşamaya başlamışlar.
M.Ö 2500-1800: Tunç çağında bu bölge Hurilerin yönetiminde kalmıştır.
M.Ö 1400: Hitit Kralı SuppiluliomaI huri hâkimiyetine son vermiştir.
M:Ö 1300: Asur Kralı Adad Nirari bölgenin büyük bir bölümünü fethederek M.Ö 700 yılına kadar bu toprakları kent etmiştir.
M.Ö 700 yılında: bölge Perslilerin kontrolündedir.
M.Ö 539-M.Ö 323: Asurlular (Persliler) Mardin’inin kontrolünü alır ve şehir genişlemeye başlar.
M.Ö 521–486: İmparator Darius dönemi.
M.Ö 331: Bölge Perslilerin yönetimine son veren Makedonyalı (Persli lider) imparator Büyük İskender tarafından fethedilmiştir.
M.Ö 324-M.S 64: Roma saldırıları ve büyük savaş dönemi.
M.Ö 37: Persli Kral Ш. Ferhad ve Roma İmparatoru Antonius barış antlaşması imzalarlar. Bu (Pax Romana) dönemi olur ve Persli ve Romalı halkın birleşmesinden küçük şehir devletleri kurulmuştur. Roma garnizonu burada kurulmuş ve ticaret gelişmiştir.
M.S 64 yılına kadar: Şehir Romalıların kontrolü altındadır. Bu dönem şehir merkezinin düzenlediği dönemdir.
M.S 199: Ülke Roma İmparatorluğunun bir eyaleti olmuştur.
M.S 3. yy: Romalılar ve Sasaniler arasında savaş patlak verdi. Romalılar kendilerini korumak için kale inşa ettiler. Bu kale o zamanlar “Meride” olarak anıldı.
M.S. 328 de: Constantinople’nin kurulmasıyla bölgede barış yeniden hâkim olmuştur.
M.S 629 yılına kadar: Bizans İmparatorluğu bölgeyi kontrol etti.
6. yy’a kadar: Mardin 3 farklı dil grubunun bir arada yaşadığı bunlar (Altay, Sami, ?) nedir yerlerden biridir. Günümüzde de bu aynı şekilde devam etmektedir.
M.S 639’a kadar: Mezopotamya Diyarbakır ve Tur Abidin de bulunan Arap kervan yolları Mardin’de İslami yetin yayılmasına saplanmıştır.
Şehir daha önemli bir konum almıştır ve Hıristiyanlar başkaları tarafından korunmuşlardır.
M.S 611- M.S 750:Bölge Omeyyad egemenliğinde.
M.S 750–905: Bölge Abbasi hâkimiyetindedir.
M.S 905–1004: Hamdaniler dönemi.
M.S 1004–1085: Marwanid dönemi.
M.S 1071: Bizanslılar Malazgirt savaşında Selçuklulara yenildiler.
M.S 1085: Selçuklular Mardin, Harput, Diyarbakır ve çevre alanları fethetti. Mardin’in yöneticisi olan Necmeddin İlgazi Mardin ve Hasankeyf çevresinde egemenliği ilan eder.
M.S 1108: Mardin yöneticisi ilk yerel parayı basmıştır. Sonuç olarak Mardin Artuklu güçlerinin merkezi oldu, bunun bir kanıtıda bugün Mardin’de bulunan Mardin kültürünün temelini atan mimari kalıntılar bunun kanıtıdır.
M.S 1106-M.S 1409: Mardin Artuklu egemenliği altındadır ve 5000 yıl sonra Diyarbakır, Halep vb. yönetim merkezi haline gelmiştir.
Mardin’in 15 yy’da Selçuklu Prensinin hükümdarlığının başlamasına kadar 3. yy boyunca en görkemli dönemi olarak bilinir. Bu zaman diliminde şehir bölgedeki en gelişmiş merkezdir. Medreseler ve Camiiler bu gelişimin birer tanığıdır.
M.S 12. yy: Artuklu uygarlığının gücü azalmaya başlar.
M.S 1231: Moğollar Mardin bölgesine geldiler. Artuklu Sultanı Necmeddin İlgazi öncelikle Moğollara kaşı koydu ama onlar Necmeddin İlgazinin öldüğü kaleye çekilmeye zorladılar.
M.S 1257: Moğollar şehri kuşatır; kuşatma kaleye girişe kadar 8 ay sürer.
M.S 1258 -1291: Oğlu Melik el Muzaffer Moğolları kuşatmasıyla İlhanlı-Moğol güç birliği kuruldu.
M.S 1291: Süryani-Keldani olan ilk Hıristiyan-Ortodoks topluluğu Deyrul-Zafaran manastırını 1993 yılına kadar din merkezi olarak kullanır.
14. yy’ın sonu: Moğol gücü Karakoyunluların bu bölgede baskın gelmesinden sonra hızla düştü.
M.S 1387: Şehir çevresi Timur bölüğüne yenilmesine karşı şehir direnmiştir.
M.S 1400: Timur tekrar gelir. Saldırarak Mardin’i alır ve Sultan Salih’in erkek kardeşi İsa’nın yerine atanır. 3. yıl sonra Sultan tekrar kendi Krallığının kontrolünü eline alır.
M.S 1409–1437: Mardin Karakoyunlu hâkimiyeti altındadır.
M.S 1437: Akkoyunlu kuvvetleri komutanı Hamza bey şehri kuşatarak Karakoyunlu hâkimiyetine son vermiştir. Akkoyunlu kumandanı Cihangir Bey Mardin’in yöneticisi oluştur.
M.S 1437–1514: Şehir Akkoyunlu hâkimiyeti altındadır.
M.S 1517: Osmanlı Halep bölüğü Mardin kalesini kuşatır ve sonunda kaleyi ele geçirirler.
M.S 1506: Bu tarihe kadar Osmanlı kontrolünde bulunan şehir önemli bir ticaret yeri olur. 1517’de İdris-i Bitlisin projesi ile şehir 13 mahalle ve 9 millet ile tam şeklini alır.
M.S 1864: Osmanlı İmparatorluğu ülkeyi yönetim birimleri olarak vilayete (valilik) olarak Sancaklara bölmeye başladılar. Diyarbakır vilayetinin 3 sancağı vardır. Diyarbakır, Mardin ve Arghana.
M.S 1891: Abdul Hamid Hamdiye alayını kurdu.
M.S 1892: Mardin çarşısında ve Hıristiyan dükkânlarda büyük yangın çıktı.
M.S 1894: Yöresel iklim hasar görür ve Mardin’e fazla dokunmasa bile düzen alt üst olur. Ulu duvarlar yetersiz durumdadır.
M.S 1908: Bu Genç Türk devrimidir.
10 Ağustos 1920: Müttefik devletleri ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Türkiye Irak ve Suriye yi ilgilendiren Sevr Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın 3. bölümü Kürt mevkisinin yerleşimini savunmaktadır.
24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşmasının imzalanmasıyla Sevr Antlaşması hükümsüz ve geçersiz kılınmıştır. Bağımsızlık ilan edilmiş ve ülke hâkimiyetinin yeni sınırları belirlenmiştir.
1924: Mustafa Kemal Atatürk Türkiye Cumhuriyetinin ilk Başkanı olur. Halifeliği kaldırır ve laik bir ülke için büyük reformlar yapar.
1925: 1930 ve 1937 de olduğu gibi Kürt şehrinin ayaklanması bastırılır.
20 yy Mardin için kayıplar yy lıdır. Yüzyılın başında şehir zengin ve güçlü Ermeni toplumunu kaybetmiştir.
Bu eksiklik daha sonra yy’ın son çeyreğinde Hıristiyan-Keldani topluluğunun şehirden ayrılmasıyla devam eder. Ama son 4 yıl içinde 2 milyon turist Mardin’i ziyaret etmiştir ve şehir tekrar büyür bazı eski dükkânlar tekrar kapılarını açar, kötü yıllardan sonra bütün eski binalar restore edilerek şehir eski gücüne kavuşur.
|
OnuR
